Ks. Krzysztof Gonet, Dyrektor Biura ds. Rozwoju i Komputeryzacji Federacji Bibliotek Kościelnych FIDES.
Książki, skonfiskowane przez Władze PRL w bibliotekach kościelnych w roku 1960, wracają do właścicieli.
W homilii, opublikowanej ostatnio przez katolickie media a wygłoszonej w dniu 2 sierpnia 2004 r., ks. biskup StanisławWielgus powiedzal:
“Niestety, pamięć ludzi i pamięć całych narodów jest bardzo nietrwała Tak szybko zapominają one o starej, mądrej przestrodze, która głosi, że ten, kto zapomina o minionych zbrodniach i nieszczęściach, zmuszony będzie przeżywać je po raz wtóry.” [“Niedziela” 2004, nr 12 s.12]
W momencie, gdy w sierpniu i wrześniu 2004 roku znów jesteśmy świadkami bezpardonowej wojny propagandowej z Kościołem Katolickim w Polsce (np. sprawa rzekomego opłacania przez budżet składek zdrowotnych księży - gdy w rzeczywistości księża sami je płacą) przychodzi nam przypomnieć akcję Władz PRL z 1960 roku. Jest to przypomnienie kolejnej zbrodni, rządzącej wtedy w Polsce lewicy i tego, do czego może prowadzić socjalistyczny totalitaryzm.
Postępowa Władza, zarzucająca Kościołowi wstecznictwo i nazywająca go “reliktem ciemnogrodu”, często wypominająca mu XVI-wieczny, kościelny "Indeks Ksiąg Zakazanych” - sama, w latach 60-ych wieku XX, dokonuje bezwzględnej “cenzury” księgozbiorów bibliotek kościelnych.
W 1960 roku, dniu 22 sierpnia, jednocześnie w 67 miejscach w kraju, do bibliotek kościelnych wkroczyli przedstawiciele Urzędu Kontroli Prasy w asyście przedstawicieli Urzędu do Spraw Wyznań a czasem i milicji obywatelskiej. Podczas trwającej dwa dni akcji zabrano w całym kraju prawdopodobnie ok. 12,000 książek. [1]
Ciekawe jest to co zabierano. Poza literaturą antykomunistyczną - przede wszystkim zabierano książki dotyczące działalności społecznej katolików, Akcji Katolickiej i stowarzyszeń. Widać ten ogromny lęk ówczesnych, socjalistycznych Władz przed jakąkolwiek niezależnością społeczeństwa. Ale dlaczego zabierano przy okazji przedwojenną literaturę antysemicką i dotyczącą masonerii?
Ta akcja była elementem szerszego ataku na Kościół i próby ograniczenia wolności ostatniego bastionu niezależności w oświacie - jakim były seminaria duchowne. Cała akcja miała też i inne wymiary - likwidacja niższych seminariów duchownych, próby wpływania na mianowanie wykładowców i próby ingerowania w programy nauczania. Wtedy też rozpoczęło się zabieranie całych roczników kleryków do wojska.
W ramach zmian ustrojowych, rozpoczętych w 1989 roku, przemianę i reorganizację przechodził też ten pion administracji państwowej, który w ostatnich latach PRL nazywał się Urzędem do Spraw Wyznań. W wyniku tych przemian w 1997 roku Departament Wyznań Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji RP przekazał Kościołowi 1814 książek, które zostały skonfiskowane w roku
1960. Jest to zaledwie 15 procent skonfiskowanych publikacji. Sekretarz Generalny Episkopatu powierzył ten księgozbiór Ks. Krzysztofowi Gonetowi (w tamtym czasie - dyrektorowi Biblioteki Seminaryjnej i zastępcą Przewodniczącego Zarządu Federacji FIDES) z poleceniem aby przekazał je prawowitym właścicielom.Akcja zwrotu książek do 67 bibliotek okazała się bardzo skomplikowana. Wiele z tych bibliotek już nie istnieje. Znaki własnościowe, (pieczątki) są czasem nieczytelne lub niejednoznaczne.
W tym czasie Biblioteka Seminaryjna przeżywała wiele własnych problemów (między innymi przeprowadzka do innego budynku). To wszystko wpłynęło na opóźnienie akcji oddawania książek.
Obecnie książki te zostały już wstępnie opracowane. W wyniku tego powstała komputerowa baza danych dostępna również przez Internet na stronach:
www.fides.org.pl/1960.html
Pozwala ona zorientować się w tematyce i nazwiskach autorów zabranych książek oraz w rodzajach bibliotek, które objęła ta konfiskata.
Podczas obecnego, X Walnego Zgromadzenia FIDES odbywającego się w budynku, w którym kiedyś znajdowała się biblioteka Seminaryjna, niektóre skonfiskowane w 1960 roku książki wrócą do 22 prawowitych właścicieli. Powraca jednak tylko znikoma część zrabowanych wtedy książek. Przykładowo:
-Biblioteka WSD w Warszawie straciła - 723 książki a odzyska 102 pozycje[2]
-Biblioteka Pisarzy SJ straciła 265 książek a odzyska 50 pozycji[3]
-Biblioteka WSD we Włocławku straciła 870 książek a odzyska 29 pozycji[4]
Wszystkie książki oddawane bibliotekom otrzymują stempel o treści: "Skonfiskowana w 1960 r. przez Władze PRL zwrócona Kościołowi 1997 roku". "Habent sua fata libelli..."
W przyszłości warto by przebadać jak była zorganizowana ta wielka akcja i kim byli ludzie, którzy ją realizowali. Warto też poddać dokładnej analizie to “co zabierali”. Nieznane są też dalsze losy 75 % zrabowanych książek i może dalsze badania wyjaśnią zagadkę ich losu.
Niech wspomnienie akcji Władz socjalistycznej PRL z 1960 roku, mającej “zniewolić umysły”, będzie swoistym memento. Niech ta przestroga pomaga nam w unikaniu takich tragedii w przyszłości.
----------------------------------------------------------------
[1] Artykuł opracowano na podstawie następujących źródeł:
a)-List biskupa Zygmunta Choromańskiego, Sekretarza Episkopatu do ministra Jerzego Sztachelskiego z dnia 8.09.1960 r., Archiwum Archidiecezji Warszawskiej (AAW), Teczka “Biblioteka-I”
b)- Micewski Andrzej, Kardynał Wyszyński. Prymas i Mąż Stanu.
Paris: Editions du Dialogue, 1982
c)- A. Dudek, Państwo i Kościól w Polsce 1945-1970, Kraków 1995, s. 128.
Warszawa, 12 czerwca 1997 r.
d)- Rulka K., Ks. Zygmunt Tyburski - bibliotekarz we Włocławskim Seminarium Duchownym (1953-1967), “Kronika Diecezji Włocławskiej” 80 (1997), s. 559-560
e)-List biskupa. Tadeusza Pieronka, Sekretarza Generalnego Konferencji Episkopatu Polski do pana dyrektora Bogusława Skręta z Departamentu Wyznań Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji.
[2]
[Spis książek zabranych 22.08.1960]. AAW, Teczka “Biblioteka-I”[3][Spis książek i czasopism zabranych z ulicy Rakowieckiej 61..., Archiwum Biblioteki Pisarzy SJ w Warszawie.
[4] Rulka K., dz. cyt.